Triangulatie in onderzoek: betekenis en toepassing

Een enquête wijst de ene kant op, de interviews een andere en de gebruikscijfers vertellen weer een derde verhaal. Welke bron heeft dan gelijk? Triangulatie helpt je om hetzelfde verschijnsel vanuit meerdere invalshoeken te bekijken en daardoor sterker onderbouwde, maar ook eerlijker begrensde conclusies te trekken.

Triangulatie in onderzoek is het benaderen van hetzelfde verschijnsel via meerdere methoden, databronnen, onderzoekers of theorieën, zodat je de uitkomsten bewust kunt vergelijken en je conclusies beter kunt onderbouwen.

Komen de uitkomsten overeen, dan groeit het vertrouwen in een conclusie, mits de invalshoeken niet dezelfde zwakte delen. Verschillen ze, dan levert dat vaak juist nieuwe inzichten op. Triangulatie bewijst niet dat iets waar is, en ze maakt van een samenhang geen oorzaak.

Het woord komt uit de landmeetkunde: wie een positie vanuit meerdere bekende punten bepaalt, weet nauwkeuriger waar die ligt. In onderzoek werd het een metafoor. Je bekijkt één verschijnsel vanuit verschillende invalshoeken en vergelijkt wat elke invalshoek laat zien.

Twee kenmerken maken iets tot triangulatie. De invalshoeken richten zich op hetzelfde verschijnsel en dezelfde vraag, en je vergelijkt de uitkomsten bewust met elkaar. Wie alleen veel verschillende data verzamelt en die naast elkaar in een rapport zet, trianguleert nog niet.

Triangulatie is daarmee een onderzoeksstrategie, geen afzonderlijke methode. Je kunt haar toepassen in kwalitatief, kwantitatief en gemengd onderzoek.

De gedachte ontstond in de psychologische meetleer. Campbell en Fiske stelden in 1959 dat validering doorgaans convergent is: een bevestiging door onafhankelijke meetprocedures. Geldigheid blijkt volgens hen uit overeenstemming tussen twee pogingen om hetzelfde kenmerk te meten met zo verschillend mogelijke methoden. Ze wezen er ook op dat scores deels de meetmethode zelf weerspiegelen, en dat je naast convergente ook discriminante validering nodig hebt (Campbell & Fiske, 1959).

Webb, Campbell, Schwartz en Sechrest bepleitten in 1966 het gebruik van niet-reactieve metingen: gegevens die ontstaan zonder dat mensen weten dat ze onderzocht worden (Webb e.a., 1966). Volgens een latere bespreking wilden zij data uit meerdere soorten bronnen laten samenkomen (Kelle, 2001).

De socioloog Norman Denzin maakte triangulatie in The Research Act (eerste uitgave 1970) tot een uitgewerkte onderzoeksstrategie. Zijn uitgangspunt: geen enkele methode, theorie of waarnemer kan alles vatten wat relevant is (Denzin, 2017). Todd Jick bracht het idee in 1979 naar het organisatieonderzoek en beschreef kwalitatieve en kwantitatieve methoden als aanvullend in plaats van als rivaliserende kampen (Jick, 1979).

Denzin onderscheidde vier typen (Mathison, 1988; Carter e.a., 2014):

1. Datatriangulatie. Je gebruikt verschillende databronnen, bijvoorbeeld gegevens van verschillende personen, op verschillende momenten of op verschillende plaatsen.
2. Onderzoekerstriangulatie. Meerdere onderzoekers verzamelen of analyseren dezelfde gegevens, zodat de interpretatie minder afhangt van één persoon.
3. Theorietriangulatie. Je bekijkt dezelfde gegevens vanuit verschillende theoretische perspectieven.
4. Methodentriangulatie. Je combineert verschillende methoden, zoals een enquête, interviews en observatie.

In de praktijk lopen de typen vaak door elkaar. Een onderzoek met een enquête en interviews is methodentriangulatie, maar meestal ook datatriangulatie, omdat er andere mensen aan meedoen.

Onderzoekers gebruiken triangulatie met twee verschillende bedoelingen.

Bevestigen. In de oorspronkelijke validatielogica toets je een bevinding door te kijken of informatie uit verschillende bronnen samenkomt (Carter e.a., 2014). Overeenstemming geldt dan als steun, tegenspraak als een aanwijzing dat er ergens een fout zit.

Verdiepen. Uwe Flick stelde in 1992 de vraag of triangulatie een strategie van validering is of een alternatief daarvoor (Flick, 1992). In later werk beschreef hij triangulatie als een alternatief voor validering dat de reikwijdte, diepte en samenhang van een analyse vergroot (Kelle, 2001). Dan zoek je niet in de eerste plaats bevestiging, maar een vollediger beeld.

Die twee logica's botsen. Kelle laat zien dat overeenstemmende bevindingen in de verdiepingslogica weinig toevoegen, terwijl tegenstrijdige bevindingen in de validatielogica op een fout wijzen (Kelle, 2001). Bepaal daarom vooraf welke bedoeling je hebt. Mathison noemt drie mogelijke uitkomsten van triangulatie: convergentie, inconsistentie en tegenspraak. Alle drie vragen om een verklaring van de onderzoeker (Mathison, 1988).

Het is verleidelijk om te denken dat drie bronnen die hetzelfde zeggen samen de waarheid vormen. Mathison noemde de aanname dat vertekening in een opzet met meerdere methoden vanzelf wegvalt een raadselachtige aanname die vaak niet wordt onderzocht (Mathison, 1988). Fielding en Fielding waarschuwden dat het combineren van methoden de kans op fouten zelfs kan vergroten, bijvoorbeeld wanneer onderzoekers overeenkomsten tussen onverenigbare gegevens verkeerd interpreteren (Fielding & Fielding, 1986, geciteerd in Kelle, 2001).

De epidemiologie maakt het punt scherp. Lawlor, Tilling en Davey Smith omschrijven triangulatie als het integreren van resultaten uit verschillende benaderingen die elk andere, onderling onafhankelijke bronnen van vertekening hebben. Delen benaderingen dezelfde vertekening, dan is een gelijk antwoord waarschijnlijk het vertekende antwoord en niet het juiste (Lawlor e.a., 2016).

De praktische consequentie: vraag niet alleen óf bronnen overeenkomen, maar ook of ze dezelfde zwakte delen. Een enquête en een interview zijn allebei zelfrapportage. Als beide sociaal wenselijke antwoorden opleveren, bevestigen ze elkaar zonder dat de conclusie klopt. Wat een verband wel en niet zegt over oorzaak en gevolg, bespreekt een apart artikel over samenhang en causaliteit.

In doelgroep- en communicatieonderzoek helpt triangulatie vooral om drie soorten informatie te verbinden (redactioneel advies):

• Wat mensen zeggen. Enquêtes en interviews tonen meningen, redenen en verwachtingen. Ze zijn gevoelig voor herinnering, sociale wenselijkheid en de formulering van vragen.
• Wat mensen doen. Gebruiks-, aankoop- of bezoekcijfers en observaties tonen gedrag. Ze vertellen zelden waarom iemand iets doet.
• Hoe mensen spontaan reageren. Associatietaken, eyetracking of EEG geven een ander perspectief op reacties. Lees hierover Hoe meet je associaties?, Wat is eyetracking? en Wat is EEG?. Ook deze metingen hebben eigen grenzen en vragen interpretatie.

Kies invalshoeken zo dat hun zwaktes verschillen. Laat open antwoorden of interviews door twee onderzoekers onafhankelijk coderen en bespreek verschillen. Breng in een rapportage helder in beeld welke bronnen overeenkomen, welke elkaar aanvullen en waar ze botsen. Presenteer overeenstemming niet als bewijs, maar als steun binnen de grenzen van de gebruikte bronnen.

1. Beschrijf het verschijnsel en de vraag. Wat wil je precies begrijpen, en voor welke beslissing?
2. Kies de bedoeling. Wil je een bevinding bevestigen of een vollediger beeld krijgen?
3. Kies invalshoeken met verschillende zwaktes. Noteer per bron wat ze meet, bij wie, op welk moment en waar ze kwetsbaar is.
4. Leg vooraf vast hoe je vergelijkt. Wat geldt als overeenstemming, als gedeeltelijke overeenstemming en als tegenspraak?
5. Analyseer eerst per bron. Trek pas conclusies over het geheel als elke bron op zichzelf is geanalyseerd.
6. Verklaar verschillen inhoudelijk. Zoek uit of een verschil komt door de methode, de groep, het moment of het verschijnsel zelf.
7. Rapporteer met grenzen. Benoem welke conclusies op meerdere bronnen rusten, welke op één bron en wat open blijft.

Dit voorbeeld is fictief en bedoeld als illustratie.

Situatie. Een gemeentelijke bibliotheek ziet in haar ledenbestand en uitleencijfers weinig jongvolwassenen. Het bestuur wil weten waarom die groep wegblijft, voordat het geld steekt in nieuwe openingstijden, een ander aanbod of een campagne.

Keuzevraag. Waarom blijven jongvolwassenen weg, en welke verandering zou hen het meest aanspreken?

Beschikbare informatie. Uitleen- en bezoekcijfers per leeftijdsgroep en tijdstip, en de mogelijkheid om een enquête, interviews en observaties uit te voeren.

Aanpak. De bibliotheek zet vier invalshoeken op hetzelfde verschijnsel. Een enquête onder jongvolwassenen in de gemeente, ook onder niet-leden, vraagt naar redenen en wensen. Interviews met een kleine groep leden en oud-leden verdiepen die redenen. De uitleen- en bezoekcijfers laten zien wanneer en waarvoor de groep komt. Observaties op verschillende dagen en tijden laten zien hoe de ruimte feitelijk wordt gebruikt. Twee medewerkers coderen de interviews onafhankelijk van elkaar.

Mogelijke interpretatie. Stel dat de enquête en de interviews vooral tijdgebrek noemen, terwijl de observaties laten zien dat studieplekken 's avonds vol zitten met jongvolwassenen die niets lenen. Dan wijzen de bronnen niet dezelfde kant op, maar vullen ze elkaar aan: de uitleencijfers onderschatten mogelijk het gebruik, en de vraag verschuift van "waarom komen ze niet?" naar "waarvoor komen ze wel?". Let wel: enquête en interviews zijn allebei zelfrapportage en kunnen dezelfde vertekening delen. In dit voorbeeld zijn geen uitkomsten bekend.

Vervolgstap. De bibliotheek formuleert een toetsbare verwachting, bijvoorbeeld over ruimere openingstijden van de studieruimte, en test die eerst op kleine schaal. Of een verandering het bezoek veroorzaakt, vraagt een opzet die daarvoor geschikt is.

• Meer bronnen gelijkstellen aan betere conclusies. Drie zwakke bronnen met dezelfde zwakte maken samen geen sterke conclusie.
• Alleen de passende bron rapporteren. Wie tegenstrijdige uitkomsten weglaat, verliest precies de informatie die triangulatie oplevert.
• Verschillende verschijnselen vergelijken. Een enquête over voornemens en cijfers over feitelijk gedrag meten niet hetzelfde. Benoem dat, in plaats van ze als bevestiging te lezen.
• Achteraf trianguleren. Bronnen die zonder plan zijn verzameld, laten zich moeilijk zuiver vergelijken.
• Groepsuitkomsten toepassen op individuen. Een patroon in een groep voorspelt niet wat één persoon doet.

Met triangulatie kun je een beschrijving sterker onderbouwen en laten zien welke kanten een verschijnsel heeft. Je kunt aangeven welke conclusies op meerdere, onafhankelijke bronnen rusten en welke nog op één bron.

Je kunt er niet mee bewijzen dat een conclusie waar is. Triangulatie toont ook geen oorzaak en gevolg aan, en maakt uitkomsten niet vanzelf geldig voor andere groepen of situaties. De bronnen in dit artikel komen uit de methodologie van psychologie, sociologie, organisatiekunde, verpleegkunde en epidemiologie. Ze ondersteunen de principes, niet een vaste werkwijze of effectgrootte voor jouw onderzoek.

Triangulatie maakt onderzoek sterker doordat je hetzelfde verschijnsel vanuit meerdere invalshoeken bekijkt. De waarde zit in de vergelijking: overeenstemming tussen bronnen met verschillende zwaktes geeft steun, en verschillen geven richting aan verdere vragen. Bepaal vooraf wat je wilt bereiken, kies bronnen bewust en rapporteer eerlijk wat ze samen wel en niet laten zien.