Copingstrategie: betekenis en toepassing

Je verandert iets wat mensen dagelijks doen en ziet dat de een meteen gaat plannen, terwijl de ander uitstelt of zich terugtrekt. Dat zijn manieren om met een belastende situatie om te gaan, ook wel copingstrategieën. Je leest waar het begrip vandaan komt, hoe onderzoekers coping indelen en hoe je het zorgvuldig gebruikt in doelgroep- en communicatieonderzoek.

Een copingstrategie is een manier waarop mensen proberen om te gaan met spanning of met eisen die zij als belastend ervaren: door iets aan de situatie te doen, door hun gevoelens erover te reguleren of door zich erop voor te bereiden.

Het begrip komt uit het transactionele stressmodel van Lazarus en Folkman. Coping is daarin een proces dat per situatie verandert, geen vaste eigenschap. In doelgroeponderzoek beschrijf je hoe groepen in een bepaalde context met een belasting omgaan, zonder individuen een diagnose of label te geven.

Het huidige begrip coping gaat grotendeels terug op het werk van Richard Lazarus en Susan Folkman. In hun boek Stress, Appraisal, and Coping (1984) beschrijven zij stress als een relatie tussen persoon en omgeving, niet als een eigenschap van de situatie alleen (Lazarus & Folkman, 1984). Dat wordt het transactionele stressmodel genoemd.

Coping is in die traditie gedefinieerd als de steeds veranderende cognitieve en gedragsmatige inspanningen van iemand om specifieke externe en/of interne eisen te hanteren die hij beoordeelt als belastend of als groter dan zijn hulpbronnen (Folkman e.a., 1986, met verwijzing naar Lazarus & Folkman, 1984). Coping verwijst dus naar de inspanning zelf en hangt af van hoe iemand de situatie beoordeelt.

Die beoordeling heet cognitieve appraisal. Bij de primaire appraisal gaat iemand na of er in deze situatie iets op het spel staat. Bij de secundaire appraisal gaat iemand na wat er eventueel gedaan kan worden om schade te voorkomen of de vooruitzichten te verbeteren (Folkman e.a., 1986). In hun onderzoek bij 85 echtparen, zes maanden lang maandelijks geïnterviewd, varieerde coping met wat er op het spel stond en welke mogelijkheden mensen zagen.

Probleemgericht en emotiegericht

De bekendste indeling onderscheidt twee functies van coping: het veranderen van de verstoorde verhouding tussen persoon en omgeving (probleemgerichte coping) en het reguleren van belastende emoties (emotiegerichte coping) (Folkman e.a., 1986). Een medewerker die een werkschema aanpast, werkt probleemgericht. Een medewerker die de situatie positief herformuleert of steun zoekt om zijn ergernis kwijt te raken, werkt emotiegericht.

De COPE en de Brief COPE

Carver, Scheier en Weintraub (1989) werkten de indeling verder uit in de COPE, een vragenlijst met dertien schalen. Vijf schalen gaan over probleemgerichte coping, zoals actieve coping, planning en het onderdrukken van concurrerende activiteiten. Vijf gaan over emotiegerichte coping, zoals emotionele steun zoeken, positieve herinterpretatie en acceptatie. Drie schalen beschrijven reacties die volgens de auteurs mogelijk minder nuttig zijn, waaronder gedragsmatige ontkoppeling (Carver e.a., 1989).

Carver (1997) publiceerde later de Brief COPE: veertien schalen met elk twee items. Carver benadrukt dat er geen totaalscore bestaat en beveelt geen manier aan om een dominante copingstijl te berekenen (Carver, 1997; toelichting van de auteur). De vragenlijst kan situationeel worden ingezet, over één bepaalde gebeurtenis.

Kritiek op de indelingen

Skinner, Edge, Altman en Sherwood (2003) analyseerden honderd copingmetingen en verzamelden ongeveer vierhonderd manieren van coping. Zij adviseerden de drie meest gebruikte hogere indelingen (probleem- tegenover emotiegericht, toenadering tegenover vermijding, cognitief tegenover gedragsmatig) niet langer te gebruiken. In plaats daarvan stelden zij hiërarchische systemen van actietypen voor en identificeerden zij dertien mogelijke kernfamilies van coping (Skinner e.a., 2003). Ook Folkman en Moskowitz (2004) noemden meting, benamingen en effectiviteit als hoofduitdagingen (Folkman & Moskowitz, 2004). Een indeling helpt bij ordenen, maar blijft een keuze van de onderzoeker.

Proactieve coping

Aspinwall en Taylor (1997) verlegden de aandacht naar het moment vóór een belasting. Proactieve coping betreft het anticiperen op of opmerken van mogelijke stressoren en het vooraf handelen om ze te voorkomen of hun impact te beperken. Hun model kent vijf fasen: hulpbronnen opbouwen, stressoren herkennen, een eerste appraisal, eerste copingpogingen en het gebruiken van feedback over die pogingen (Aspinwall & Taylor, 1997). Bij aangekondigde veranderingen reageren mensen dus al voordat de verandering er is.

Niet vanzelf. In het onderzoek van Folkman en collega's gingen als bevredigend beoordeelde afloopsituaties samen met meer planmatig probleemoplossen en positieve herwaardering. De auteurs merkten op dat hun cross-sectionele, retrospectieve opzet geen oorzakelijke conclusies toelaat en dat effecten ook in omgekeerde richting kunnen lopen (Folkman e.a., 1986).

Bonanno en Burton (2013) noemen de aanname dat bepaalde strategieën altijd helpen of altijd schaden de fallacy of uniform efficacy. Zij stellen regulatieve flexibiliteit voor, met drie onderdelen: gevoeligheid voor de context, een gevarieerd repertoire aan strategieën en reageren op feedback (Bonanno & Burton, 2013). Een meta-analyse van Cheng, Lau en Chan (2014) over 329 studies met 58.946 deelnemers vond een klein tot middelgroot gemiddeld verband tussen copingflexibiliteit en psychologische aanpassing (r = 0,23; 95%-betrouwbaarheidsinterval 0,19–0,28). De sterkte verschilde met de manier waarop flexibiliteit werd gedefinieerd (Cheng e.a., 2014).

Uitstellen kan dus vermijding zijn, maar ook bewust wachten op een beter moment. Terugtrekken kan ontkoppeling zijn, maar ook even op adem komen. Beoordeel een strategie daarom in samenhang met de situatie.

In doelgroepbeschrijvingen gebruikt Neurofactor soms herkenbare gedragspatronen om te beschrijven hoe een groep met een belasting omgaat: overcompenseren, prioriteren, afbakenen, uitstellen, terugtrekken of blokkeren. Dit is een redactionele werkindeling om observaties te ordenen: geen gevalideerde typologie, geen meetinstrument en geen indeling van personen. Je kunt de patronen naast de wetenschappelijke indeling leggen; de koppelingen hieronder zijn een interpretatie, geen vastgestelde gelijkstelling.

Coping gaat dus over de reactie op een belasting. De oorzaak van die belasting onderzoek je apart, bijvoorbeeld met de aanpak uit Hoe onderzoek je de oorzaak van het belangrijkste pijnpunt?.

1. Benoem de belastende situatie. Beschrijf welke eis of verandering je onderzoekt, voor wie en in welke periode.
2. Onderzoek de appraisal. Vraag wat er voor mensen op het spel staat en welke mogelijkheden zij zien.
3. Kies een passende meetwijze. Combineer open vragen met een situationele vragenlijst als die past. Gebruik schalen afzonderlijk en maak geen totaalscore. Controleer de meeteigenschappen in je eigen steekproef.
4. Beschrijf groepspatronen, geen personen. Rapporteer welke strategieën in een groep voorkomen en wanneer. Trek geen conclusies over individuen.
5. Beoordeel strategieën in hun context. Vraag per patroon wat het de groep oplevert en kost, zonder vooraf het label adaptief of onadaptief.
6. Vertaal naar toetsbare keuzes. Formuleer welke ondersteuning, planning of boodschap zou kunnen aansluiten, en toets dat. Houd rekening met privacy: vragen over omgaan met spanning kunnen gevoelig zijn, dus werk vrijwillig, vertrouwelijk en op groepsniveau.

Dit voorbeeld is fictief en bedoeld als illustratie. Er zijn geen onderzoeksresultaten.

Situatie. Een bank laat klantenservicemedewerkers overstappen van telefoon naar een chatkanaal. Op piekmomenten lopen meerdere gesprekken tegelijk en groeit de wachtrij zichtbaar.

Keuzevraag. Hoe richt de bank de overgang en de interne communicatie zo in dat medewerkers de piekdrukte kunnen hanteren?

Beschikbare informatie. Teamleiders melden dat sommige medewerkers extra diensten opvangen, anderen de training uitstellen en een deel zich tijdens pieken terugtrekt uit het teamoverleg.

Passende aanpak. De bank onderzoekt eerst de appraisal: wat staat er voor medewerkers op het spel en welke mogelijkheden zien zij? Daarna volgen interviews en een situationele vragenlijst over de afgelopen vier weken, met afzonderlijke schalen en rapportage per groep.

Mogelijke interpretatie. Stel dat een groep prioriteert en afbakent, terwijl een andere groep uitstelt omdat het oefenmoment samenvalt met drukke diensten. Dan is uitstellen hier mogelijk een reactie op de planning en geen onwil. Dat is een hypothese, geen uitkomst.

Vervolgstap. Test een aanpassing, zoals een oefenmoment buiten de piekuren of een maximum aan gelijktijdige chats, en meet vooraf bepaalde uitkomsten. Groepsdata zijn geen basis voor individuele begeleiding.

• Coping als karaktertrek lezen. Coping verandert met situatie en appraisal; een patroon in één context voorspelt niet vanzelf gedrag in een andere.
• Strategieën vooraf als goed of slecht bestempelen. Onderzoek wijst erop dat de passendheid afhangt van de situatie en van flexibiliteit.
• Een totaalscore of copingstijl berekenen. De auteur van de Brief COPE raadt dat af; rapporteer schalen afzonderlijk.
• Samenhang als oorzaak lezen. Veel copingonderzoek is correlationeel; een verband tussen strategie en uitkomst bewijst niet dat de strategie de uitkomst veroorzaakt.
• Groepsdata op individuen toepassen. Een groepspatroon is geen diagnose. Doelgroeponderzoek is geen klinische beoordeling en geeft geen therapeutisch advies.
• De werkindeling als gevalideerd model presenteren. Patronen als uitstellen of blokkeren zijn redactionele labels; onderbouw ze met eigen data.

Het transactionele stressmodel laat zien dat coping afhangt van appraisal en per situatie verandert. Indelingen zoals probleemgericht en emotiegericht coping of de schalen van de COPE helpen bij ordenen, maar zijn niet onomstreden. Geen strategie is vanzelf goed of slecht. Gebruik het begrip daarom om groepspatronen in een concrete context te beschrijven en te toetsen, niet om mensen te labelen.